Exodus 32-33
Tekst : Exodus 32:7-10, 11-14; 33:1-3, 12-17, 18,19 34:5-9
Thema : En God bedacht zich…
Inleiding
Wat een ongelooflijk drama. De ongehoorzaamheid van Israël. De aanbidding van het gouden kalf is. Hoeveel liefde en genade hadden ze niet van God ontvangen. Hoeveel wonderen hadden ze zien gebeuren. De uittocht uit Egypte, het splijten van de Rode Zee, het neerdalen van de heerlijkheid van God op de Sinai. Aangenomen als God eigen volk, als zijn oogappel, zijn kroonjuweel. En dan toch niet in staat om op Gods weg te blijven. Nota bene een gouden kalf aanbidden al de god die hen uit Egypte had geleid. Tekent dit niet de mens ten voeten uit. De zonde die ons blijkbaar in de genen zit. Dat de zonde zoveel aantrekkingskracht kan hebben zelfs na zoveel genade te hebben ervaren. Wat een ongelooflijk drama.
Maar wat daarna gebeurt is nog veel indrukwekkender. Aangrijpend om te zien hoe God reageert. In de eerste instantie lijkt het voor het volk Israël voorgoed voorbij. Ze hebben het verprutst. Het is over. Houd me niet tegen zegt God tegen Mozes, mijn brandende woede zal hen verteren. Maar dan opent zich een gesprek tussen Mozes en de Here. Een gesprek dat doet denken aan het gesprek van Abraham met God over Sodom en Gomorra. Door het gesprek tussen Mozes en de Here gebeurt er iets heel wonderlijks. Ik vond het adembenemend. God komt terug op zijn besluit om het volk te verneigen. God ziet ervan af het volk te treffen met het onheil waarmee Hij gedreigd had (32:14). De NBG zegt dat God berouw kreeg over het kwaad dat Hij zijn volk wilde aandoen. Daarmee komt God terug op zijn eerste reactie.
Maar daarmee is God nog niet terug op zijn oorspronkelijke plan. Want in een tweede reactie zegt Hij tegen Mozes dat Hij met het volk moet vertrekken naar het beloofde land. Ze zullen het beloofde land in bezit krijgen zoals God had beloofd aan Abraham (33:1-3).
Maar God gaat niet zelf meer mee met het volk. Hij stuurt een engel mee. God is vanaf nu de grote Afwezige. Dat betekent geen koninkrijk van priesters, geen heilige natie, geen Yahweh die hun God is, geen verbond, geen ark, geen tabernakel, geen altaar, en geen wolk Gods heerlijkheid.
Het is alsof wij kerk zouden moeten zijn zonder de aanwezigheid van Christus door zijn Heilige Geest. Een groep mensen die nadenkt over religie. Maar zonder geestelijk leven. Zonder het reinigende en vernieuwende werk van de Geest. Deze reactie van God wordt een regelrechte onheilstijding genoemd (33:4). Het doet denken aan het gebed van David: “verban mij niet uit uw nabijheid, neem uw heilige geest niet van mij weg” (Psalm 51:13).
Dan opent zich opnieuw een gesprek tussen Mozes en de Here. Opnieuw pleit Mozes voor het volk. Vergeet niet, zegt Mozes, dat deze mensen uw volk zijn (33:13b). Wat U nu voorstelt kan helemaal niet. U heeft een verbond met dit volk gesloten. U heeft hen aangenomen als uw volk. U kunt niet ontrouw zijn aan Uzelf, aan uw beloften.
Dan gebeurt het bijna onvoorstelbare. God komt ook terug op zijn tweede reactie. God gaat mee met Israël. Daarmee vindt het oorspronkelijke plan van God doorgang. Er komt een vernieuwing van het verbond, er komen twee nieuwe stenen platen als bewijs van het verbond, er komt een tabernakel. Als die wordt ingewijd dan verschijnt opnieuw Gods heerlijkheid.
Is dat niet wonderlijk. God die eerste zijn volk wil vernietigen. Dan daarvan afziet maar Mozes alleen met het volk naar het beloofde land wil sturen. En tenslotte in tweede instantie helemaal terug komt op zijn voornemen. Wie is God nu werkelijk? Is Hij werkelijk de God van de straffende gerechtigheid die zijn volk wilde verteren? Is Hij beïnvloedbaar? Is Hij veranderlijk? Zo ja hoe dan?
Dat is misschien ook wel wat Mozes zich afvraagt als hij zegt: laat mij weten wat uw plannen zijn, leer mij u kennen (33:13), laat mij uw heerlijkheid zien (33:18). Een andere vertaling zegt “Laat mij uw eigen Ik zien”. Met andere woorden, laat mij uw diepste wezen kennen. Wie bent U nu werkelijk Heer?
Kan God werkelijk van gedachten kan veranderen? Of is het misschien zo dat God alleen maar dreigde zijn volk te vernietigen en in de tweede instantie niet met zijn volk mee te gaan.. Dreigde Hij alleen maar om zijn volk weer terug te brengen op het goede pad, maar was Hij het in werkelijkheid niet van plan was?
Die mogelijkheid doet te kort aan de ernst van de zonde. En doet te kort aan de heiligheid en de gerechtigheid van God. God kan de zonde niet ongestraft laten. Deze gedachte is ook niet in overeenstemming met de Schrift die laat zien dat God de zonde werkelijk straft. Er stierven 3000 mensen als straf omdat ze het gouden kalf hadden aanbeden (Ex 32: 27, 28). Wanneer Gods karakter aan Mozes wordt getoond, blijkt dat God de zonde niet ongestraft laat (34:7).
Het beeld van de straffende God beperkt zich niet tot het Oude Testament. Ook het Nieuwe Testament leert dat Jezus zal komen om te oordelen de levende en de doden. We moeten dus de gedachte dat het alleen om een dreigement gaat afwijzen.
Dan blijft er maar één mogelijkheid over. Namelijk dat God echt van plan was zijn volk te vernietigen en dat God vervolgens werkelijk van gedachten verandert.
Dat maakt niet eenvoudiger. Is God werkelijke veranderlijk? Belijdt de bijbel niet op vele plaatsen dat Hij gisteren en heden dezelfde blijft en tot in eeuwigheid. We hebben het nog gezongen na de schriftlezing met lied 170 “Er is geen schaduw van omkeer bij U”, “Gij blijft immer dezelfde”.
Als we proberen op die vraag een antwoord te geven, zullen we ons moeten realiseren dat we hier raken aan een diep mysterie. Waarover we slechts bij benadering iets kunnen stamelen. Hoe zullen wij als mens, als schepsel ooit God ten diepste kunnen begrijpen. Dit krijgen we niet klein met onze menselijke logica.
Maar als we er toch iets van proberen te zeggen, zullen we met twee woorden moeten spreken: God verandert niet en God verandert wel.
Want het is inderdaad waar dat God altijd Dezelfde blijft. God blijft trouw aan zichzelf. Zij karakter verandert niet. Het is Gods karakter dat aan Mozes wordt getoond (34:6,7). Een God die liefdevol is en genadig, geduldig, trouw en waarachtig, die schuld en zonde vergeeft. Maar tegelijker tijd is Hij heilig en rechtvaardig en kan Hij de zonde niet ongestraft laten.
Maar het meest bijzondere van Gods karakter is dat de liefde voorrang krijgt. Hij heeft geen behagen in de dood van de zondaar maar hierin dat een zondaar zich bekeert en Hij hem genadig kan zijn. God laat genade voor recht gelden. Dat maakt dat God van gezindheid kan veranderen als een mens zich bekeerd. Dat zijn brandende toorn kan veranderen in ontfermende liefde.
God is niet de god van de filosofen zegt Pascal. Niet de onbewogen beweger. Maar de God van Abraham, Isaak en Jakob. De God die trouw is aan zijn verbond, die betrokken is op mensen en die bereid is van gezindheid te veranderen. Dat is wat hier gebeurt.
De oorzaak van die verandering ligt in God zelf. Er is ruimte in Gods karakter om van gezindheid te veranderen.
Maar wij kunnen niet voorbijgaan aan het feit dat Mozes daarbij een belangrijke rol speelt.
Mozes gaat tot het uiterste om God van gezindheid te doen veranderen. Hij probeert God milder te stemmen. Mozes doet daarbij een beroep op het karakter van God, op Gods trouw. U heeft toch gezworen aan Abraham, Isaak en Jakob dat u hun nakomelingen in het beloofde land zult brengen. Vergeet toch niet dat deze mensen uw volk zijn (33:13b). Mozes treedt op als pleitbezorger voor het volk.
Maar Mozes gaat nog een stap verder. Hij stelt voor om in plaats van het volk geschrapt te worden uit het boek van God (32:32). Weggedaan uit Gods plan. Mozes wordt daarmee het model van een mens die zijn leven geeft in plaats van andere mensen. Een plaatsvervanger, een middelaar.
In diezelfde lijn spreekt Jesaja 53 over de lijdende dienstknecht van God: “Hij offerde zijn leven voor hun schuld’.
Langs die weg wordt de geschiedenis van Exodus verbonden met de veertigdagentijd waarin wij leven. Waarin wij stil staan bij de weg die Jezus ging. Als de meerdere Mozes. Als de ware Plaatsvervanger, de ware Middelaar.
De weg van Jezus is de ultieme uitdrukking van de ruimte in Gods karakter om van gezindheid te veranderen. De weg van Jezus is de definitieve keus van God om genade voor recht te laten gelden.
Maar we zien in Jezus ook dat God de zonde niet ongestraft laat. Jezus deed wat Mozes aan God voorstelde en wat in Jesaja 53 al wordt gezegd: Hij offerde zijn leven in onze plaats. Gods recht en Gods liefde komen samen in de persoon van Jezus op kruis van Golgota.
Langs die weg is Jezus ook onze pleitbezorger bij de Vader. Ook de Heilige Geest wordt door Jezus de pleitbezorger genoemd, die met een woordloos zuchten voor ons bidt en pleit.
Voor wie doet Jezus dat? Voor wie stelde Hij zich in de plaats? Voor wie pleiten Jezus en de Heilige Geest? Voor wie deed Mozes dat? Voor mensen die Gods liefde hebben verspeeld. Die zich zodanig hebben gedragen dat er voor God maar één reactie mogelijk leek. Hen verteren met zijn brandende toorn.
Maar God veranderde van gezindheid ten opzichte van zijn volk. Zoals God in Jezus Christus van gezindheid veranderde ten opzichte van u en van mij. In die onvoorstelbare en adembenemende geschiedenis van Exodus licht iets op van de onvoorstelbare en adembenemende weg die Jezus ging, in onze plaats.